Viêm phế quản ở mèo: Cách trị bằng buồng xịt an toàn

Viêm phế quản ở mèo là tình trạng đường thở dưới bị thâm nhiễm bởi các tế bào viêm. Điều này gây kích ứng, tăng tiết chất nhầy và co thắt cơ trơn phế quản. Đường kính ống dẫn khí bị thu hẹp đáng kể, làm cản trở dưỡng khí vào phổi. Bệnh liên hệ mật thiết với hội chứng hen suyễn ở mèo (feline asthma). Đây là một dạng dị ứng mạn tính ảnh hưởng đến khoảng 1% to 5% số lượng mèo nuôi. Bạn có thể tìm hiểu bệnh hô hấp và các bệnh khác tại cẩm nang Bệnh Ở Mèo.

Cơ chế bệnh sinh và những nguyên nhân kích phát co thắt phế quản

Căn nguyên cốt lõi dẫn đến bệnh là phản ứng quá mẫn của hệ miễn dịch trước các phần tử lạ. Khi mèo mẫn cảm hít phải dị nguyên, cơ thể phản ứng và giải phóng các chất gây viêm. Quá trình này lôi kéo nhiều tế bào miễn dịch tràn vào mô kẽ phế quản. Niêm mạc đường thở bị phù nề, đồng thời chất dịch đặc quánh tiết ra nhiều hơn. Các vòng cơ trơn bao quanh ống khí cũng co rút đột ngột khiến mèo khó thở.

Không gian sống khép kín trong nhà chứa nhiều hạt bụi nhỏ và hóa chất kích ứng. Những yếu tố này dễ châm ngòi cho các đợt phát bệnh cấp tính. Khói thuốc lá thụ động là một ví dụ điển hình. Khí độc và hạt hắc ín từ khói sẽ phá hủy lớp lông chuyển lọc bụi ở niêm mạc hô hấp.

• Khói thuốc lá thụ động: Hạt hắc ín và khí độc phá hủy lớp lông chuyển lọc bụi ở biểu mô hô hấp.
• Bụi cát vệ sinh: Các loại cát vệ sinh kém chất lượng giải phóng bụi khi mèo cào bới.
• Hương liệu nhân tạo: Tinh dầu xông phòng, nước hoa xịt phòng, phấn rôm, keo xịt tóc và hóa chất tẩy rửa sàn nhà.
• Nấm mốc và phấn hoa: Các bào tử sinh sôi mạnh trong môi trường nồm ẩm nhiệt đới tại Việt Nam.
• Khói nhang thắp trong nhà: Bụi than từ khói nhang là tác nhân rất phổ biến gây kích ứng niêm mạc phổi mèo.

Bệnh thường khởi phát ở mèo trong độ tuổi trung bình từ 4 to 5 tuổi. Mèo từ 2 to 8 tuổi đều có nguy cơ mắc phải. Bệnh không phân biệt giới tính đực hay cái. Dù vậy, giống Mèo Xiêm và các dòng lai ngoại nhập có tính mẫn cảm di truyền cao hơn với bệnh viêm đường dẫn khí.

Dấu hiệu nhận biết cơn ho hen và tư thế rạp mình đặc trưng

Triệu chứng phổ biến nhất là cơn ho kéo dài lặp lại nhiều lần mỗi ngày. Người nuôi hay nhầm tiếng ho này với hiện tượng khạc búi lông hoặc nôn. Khi khạc búi lông, mèo co bóp bụng để đẩy búi lông và dịch dạ dày ra ngoài. Cơn ho phế quản lại phát ra âm thanh khò khè, nghẹt thở. Mèo thường kết thúc cơn ho bằng tiếng nuốt ực do nuốt bọt đờm vừa bật lên cổ.

Khi phát cơn hen suyễn, mèo thường có tư thế nằm rất đặc trưng. Mèo ngồi thụp bụng sát sàn, bả vai nhô cao và bốn chân gập lại. Đầu cùng cổ của mèo sẽ duỗi dài về phía trước. Cổ họng phát ra tiếng rít khè khè do khí phải qua phế quản đang hẹp. Cơn ho mạn tính nhẹ có thể bộc phát bất ngờ khi người nuôi ấn nhẹ tay vào khí quản dưới cổ mèo.

Khi bệnh tiến triển thành cơn suy hô hấp cấp, đường thở bị tắc nghẽn nghiêm trọng dẫn đến thiếu oxy mô. Mèo sẽ chuyển sang thở há miệng, lưỡi thè dài, thở dốc với tốc độ nhanh bất thường, niêm mạc nướu và môi chuyển sang màu xanh tím nhợt nhạt. Đây là tình trạng đe dọa tính mạng cần đưa đi cấp cứu ngay lập tức.

Phương pháp đo nhịp thở tại nhà và bảng phân loại mức độ khẩn cấp

Để theo dõi đường thở của mèo, người nuôi cần biết kỹ thuật đếm nhịp thở khi nghỉ ngơi (Sleeping Respiratory Rate, viết tắt là SRR). Hãy theo dõi khi mèo đang ngủ sâu hoặc nằm thư giãn. Tuyệt đối không đếm lúc mèo đang chơi đùa, ăn uống hay căng thẳng. Một nhịp thở gồm một lần lồng ngực phồng lên và xẹp xuống.

Bạn hãy dùng đồng hồ bấm giờ trong 30 giây. Đếm số lần ngực nâng lên rồi nhân đôi để ra số nhịp trong một phút. Nhịp thở bình thường của mèo dao động từ 20 to 30 lần mỗi phút. Khi nhịp thở vượt ngưỡng bình thường, hệ hô hấp của mèo đang chịu áp lực gia tăng.

Ví dụ minh họa cách tính: mèo ngủ yên trong 30 giây và bạn đếm được 14 lần nhấp nhô lồng ngực. Bạn lấy 14 nhân với 2 để có kết quả nhịp thở mỗi phút. Nếu nhịp thở tăng cao bất thường so với mức an toàn khi ngủ, bạn cần liên hệ bác sĩ thú y ngay.

Bảng phân loại mức độ khẩn cấp giúp người nuôi quyết định hành động chính xác:

Quy trình chẩn đoán cận lâm sàng và xét nghiệm loại trừ tại thú y

Không có xét nghiệm đơn lẻ nào khẳng định chắc chắn bệnh viêm phế quản hay hen suyễn ở mèo. Bác sĩ thú y sẽ tổng hợp bệnh án, nghe tim phổi và chẩn đoán hình ảnh. Phổ biến nhất là chụp X-quang ngực thẳng và nghiêng. Phim chụp thường thấy hình ảnh đường ray xe lửa hoặc hình vòng nhẫn (donut pattern). Những vệt sáng này chạy dọc ống phế quản do các tế bào viêm tích tụ làm dày thành ống dẫn khí. Lượng khí ứ đọng trong phế nang còn làm phổi căng phồng quá mức (hyperinflation) và đẩy cơ hoành lùi về sau.

Bệnh viện thú y tuyến trên có thể áp dụng chụp cắt lớp vi tính (CT scan) hoặc nội soi phế quản. Các biện pháp này giúp quan sát bề mặt niêm mạc khí phế quản của mèo. Bác sĩ cũng có thể lấy mẫu dịch rửa phế quản (bronchoalveolar lavage). Khi soi mẫu dịch dưới kính hiển vi, số lượng lớn bạch cầu ái toan (eosinophil) hay bạch cầu trung tính sẽ xác nhận tình trạng viêm dị ứng.

Bước quan trọng hàng đầu trong quy trình là chẩn đoán loại trừ các bệnh lý hô hấp có biểu hiện tương đồng:

• Nhiễm giun phổi (Aelurostrongylus abstrusus) hoặc giun tim (Dirofilaria immitis).
• Viêm phổi phế quản do vi khuẩn hoặc phức hợp virus hô hấp.
• Suy tim sung huyết do bệnh cơ tim phì đại (HCM) gây tràn dịch màng phổi.
• U bướu hoặc dị vật mắc kẹt trong đường hô hấp trên.

Các bệnh lý này đòi hỏi phác đồ điều trị trái ngược nhau. Mèo đang nhiễm trùng hoặc suy tim nếu dùng thuốc giảm viêm steroid sẽ rất nguy hiểm. Sai lầm này có thể đe dọa trực tiếp tính mạng của thú cưng.

Phác đồ dùng thuốc kháng viêm và thuốc giãn phế quản kiểm soát bệnh

Mục tiêu cốt lõi của điều trị viêm phế quản là dập tắt phản ứng viêm trong phổi và mở rộng lòng đường thở. Trụ cột điều trị bắt buộc là nhóm thuốc corticosteroid nhằm triệt tiêu các chất hóa học gây viêm phù nề niêm mạc. Corticosteroid có thể dùng qua đường uống (như prednisolone) hoặc đường hít qua buồng đệm chuyên dụng (như fluticasone propionate).

Thuốc giãn phế quản (như salbutamol hoặc theophylline) được chỉ định dùng kèm để làm giãn cơ trơn quanh phế quản. Khí sẽ lưu thông vào phổi dễ dàng hơn. Bác sĩ thú y khuyên không dùng riêng thuốc giãn phế quản mà thiếu corticosteroid. Thuốc giãn cơ đơn thuần không thể giải quyết gốc rễ của phản ứng viêm mạn tính.

Trước đây, việc điều trị dựa vào thuốc tiêm hoặc thuốc viên uống dài ngày. Thuốc uống giúp cắt cơn nhanh nhưng dùng corticosteroid toàn thân liều cao kéo dài rất nguy hiểm. Mèo dễ gặp tác dụng phụ chuyển hóa nặng như đái tháo đường hay suy tuyến thượng thận. Thú cưng cũng có nguy cơ bị viêm tụy cấp tính. Phác đồ hiện đại ưu tiên dùng thuốc hít định liều qua buồng xịt chuyên dụng (như AeroKat) có gắn mặt nạ vừa khít mặt mèo.

Thuốc hít fluticasone đi thẳng vào lớp niêm mạc phế quản phổi. Thuốc tác dụng ngay tại chỗ và rất ít ngấm vào máu. Nhờ vậy, mèo tránh được phần lớn phản ứng phụ toàn thân. Người nuôi cần biết loại thuốc này cần 10 đến 14 ngày dùng liên tục mới đạt hiệu quả cao. Do đó, bác sĩ thú y thường kết hợp thuốc uống ngắn ngày với thuốc xịt trong 1 đến 2 tuần đầu. Việc này nhằm ngăn chặn các cơn co thắt đột ngột.

Biện pháp kiểm soát môi trường sống tại nhà để ngăn ngừa tái phát

Viêm phế quản và hen suyễn ở mèo là bệnh mạn tính tiến triển, không thể chữa khỏi dứt điểm hoàn toàn. Dù vậy, việc chăm sóc chu đáo và giữ môi trường sạch sẽ giúp mèo sống khỏe nhiều năm. Mèo sẽ ít gặp nguy cơ tái phát cơn khó thở nặng. Người nuôi cần dọn sạch các tác nhân gây dị ứng trong nhà.

• Người nuôi nên đổi sang các loại cát vệ sinh không sinh bụi. Bạn có thể chọn cát đậu nành tự nhiên hoặc cát gỗ ép. Tuyệt đối không dùng các loại cát chứa hương liệu nhân tạo.
• Tuyệt đối không hút thuốc lá, không đốt nhang muỗi, nhang trầm hoặc xịt nước hoa trong không gian có mèo sinh hoạt.
• Sử dụng máy lọc không khí có màng lọc HEPA trong phòng ngủ của mèo để thu gom phấn hoa, mạt bụi nhà và lông rụng.
• Không khí khô lạnh rất dễ làm đường thở của mèo co thắt. Vào mùa hanh khô hoặc khi bật máy lạnh liên tục, bạn nên dùng máy tạo độ ẩm. Việc giữ độ ẩm thích hợp sẽ giúp mèo hô hấp dễ dàng hơn.
• Người nuôi cần giữ cân nặng vừa phải cho mèo. Hãy tránh để mèo bị béo phì. Lớp mỡ dày ở ngực và bụng sẽ chèn ép phổi, khiến mèo khó thở nhiều hơn.
• Tẩy giun định kỳ và duy trì lịch tái khám kiểm tra chức năng hô hấp mỗi 6 to 12 tháng theo hướng dẫn của bác sĩ thú y.