Gan Nhiễm Mỡ Ở Mèo: Cơ Chế Đọng Lipid Và Cách Điều Trị

Tình trạng lipid tích tụ ở gan là hội chứng thường gặp và nguy hiểm ở loài mèo. Bệnh xảy ra khi cơ thể lấy lượng lớn mỡ dự trữ chuyển về gan để tạo năng lượng khi mèo nhịn ăn. Lúc này tế bào gan bị ngập trong mỡ triglyceride. Quá trình trao đổi chất bị đình trệ khiến gan suy cấp tính và cần can thiệp y tế ngay.

Cơ chế huy động mỡ ngoại vi và tích tụ lipid tại tế bào gan

Hội chứng gan nhiễm mỡ ở mèo thường bắt đầu từ bệnh nền gây chán ăn hoặc việc nhịn đói kéo dài ở mèo thừa cân. Khi lượng calo sụt giảm, cơ thể kích hoạt phản ứng sinh tồn. Lượng mỡ dự trữ sẽ ồ ạt giải phóng axit béo tự do vào máu để đưa về gan.

Men gan của mèo có khả năng xử lý chất béo kém hơn nhiều loài săn mồi khác. Lượng mỡ tràn về gan quá nhiều khiến cơ quan này không kịp tiêu thụ qua chu trình chuyển hóa beta oxy hóa. Do đó, tế bào gan buộc phải gom axit béo tự do lại thành phân tử triglyceride rồi giữ lại bên trong tế bào.

Mỡ ứ đọng làm tế bào gan phình to. Khối tế bào này chèn ép trực tiếp lên các vi quản mật nhỏ, gây ứ mật nặng. Hệ thống protein dẫn lưu dịch mật cũng bị suy giảm. Đa số ca bệnh bắt nguồn từ bệnh nền gây chán ăn như viêm tụy hay viêm ruột. Mèo cũng có thể bỏ ăn do căng thẳng từ môi trường sống. Hội chứng tự phát không rõ nguyên nhân chỉ chiếm dưới 10%.

Dấu hiệu lâm sàng nhận diện hội chứng thoái hóa mỡ gan

Triệu chứng rõ rệt nhất là mèo bị sụt cân nghiêm trọng, thường mất hơn 25% trọng lượng ban đầu do thiếu chất và mất nước. Dù cơ bắp hay mỡ dưới da teo biến, lớp mỡ nội tạng trong bụng vẫn còn. Bác sĩ sờ nắn sẽ thấy mèo gầy rộc nhưng vùng bụng dưới vẫn ứ mỡ. Vùng mỡ này nằm ở mạc nối lớn và dây chằng liềm, vốn là các mô màng giữ nội tạng.

Mèo thường biểu hiện lờ đờ, bỏ ăn hoàn toàn và nôn mửa do dạ dày cùng đường ruột giảm co bóp. Miệng chảy nhiều nước bọt có thể báo hiệu cơn buồn nôn kéo dài hoặc chứng bệnh não do gan suy. Khi đường mật bị tắc nặng, nồng độ bilirubin trong máu tăng cao. Chất sắc tố này khiến nướu, kết mạc mắt và vùng da trong vành tai chuyển màu vàng đậm rõ rệt.

Khi mèo tụt kali máu, thiếu hụt vitamin B1 hoặc hạ phốt pho nặng, cơ bắp sẽ suy yếu nghiêm trọng. Mèo có biểu hiện gập cổ sát về phía ngực. Người nuôi dễ nhầm dáng đi loạng choạng này với hội chứng tiền đình ở mèo. Mèo trong giai đoạn này chịu đựng căng thẳng rất kém. Mèo rất dễ suy hô hấp hoặc trụy mạch nếu bị giữ quá chặt khi thao tác y tế.

Mối liên hệ giữa viêm tụy và sự khởi phát ứ đọng lipid

Tuyến tụy là cơ quan nội tạng nhỏ nằm cạnh thận phải và đường ruột của mèo. Cơ quan này vừa tiết hormone chỉnh đường huyết, vừa tạo enzym tiêu hóa. Viêm tụy xảy ra khi các men tiêu hóa tự kích hoạt sớm trong tụy. Hiện tượng này làm tổn thương mô tụy và mô mỡ xung quanh. Căn bệnh khiến mèo đau bụng dữ dội, buồn nôn liên miên rồi bỏ ăn dài ngày.

Viêm tụy có mối liên hệ mật thiết với chứng viêm ruột mãn tính và bệnh gan mật. Khi đường tiêu hóa tổn thương, thể trạng mèo suy sụp rất nhanh, giống như đợt nhiễm virus cấp ở bệnh giảm bạch cầu ở mèo. Vòng xoắn bệnh lý hình thành: viêm tụy gây bỏ ăn, bỏ ăn kích hoạt mỡ dồn về gan, và tình trạng gan nhiễm mỡ làm mèo thêm suy kiệt.

Bác sĩ thú y dùng xét nghiệm kháng thể lipase tụy để phân biệt viêm tụy. Phương pháp siêu âm bụng cũng nhận diện bất thường ở tuyến tụy trong khoảng hai phần ba số ca bệnh. Hình ảnh siêu âm cho thấy mô tụy sưng phù, phì đại. Vùng mô mỡ bao quanh tuyến tụy sẽ tăng âm và xuất hiện tụ dịch viêm cục bộ.

Quy trình chẩn đoán cận lâm sàng tại phòng khám thú y

Để chẩn đoán hội chứng gan nhiễm mỡ, bác sĩ thú y kết hợp khám lâm sàng, xét nghiệm máu, siêu âm và phân tích tế bào. Xét nghiệm huyết học thường cho thấy mèo bị thiếu máu và hồng cầu biến dạng. Kính hiển vi có thể ghi nhận thể Heinz trong hồng cầu. Huyết tương của mèo có màu vàng sậm do lượng sắc tố mật hòa tan tăng cao.

Kết quả sinh hóa máu ghi nhận sắc tố mật bilirubin cùng enzym gan ALP tăng rất cao. Các enzym ALT và AST có thể tăng nhẹ hoặc tăng rõ rệt. Tỷ lệ giữa enzym GGT và ALP giúp định hướng bệnh nền. Nếu GGT tăng vọt vượt trội so với ALP, mèo dễ bị viêm tụy hoặc viêm đường mật đi kèm. Ở ca thoái hóa mỡ đơn thuần, GGT chỉ ở mức bình thường hoặc tăng rất nhẹ.

Hình ảnh siêu âm cho thấy nhu mô gan sáng đồng nhất và tăng kích thước rõ rệt so với lá lách. Biện pháp chẩn đoán đáng tin cậy nhất là dùng kim nhỏ chọc hút tế bào gan dưới hướng dẫn siêu âm. Tiêu bản tế bào học sẽ cho thấy hơn 80% tế bào gan phình to. Các túi mỡ tròn sáng xuất hiện dày đặc và choán chỗ trong bào tương.

Nguyên tắc chọn dịch truyền và kiểm soát đông máu bằng vitamin K1

Truyền dịch tĩnh mạch là biện pháp khẩn cấp để hồi sức cho mèo. Bác sĩ thú y thường ưu tiên dung dịch nước muối sinh lý 0.9% NaCl. Cơ thể mèo bệnh thường chứa lượng lactate cao trong máu. Gan mèo lúc này cũng mất khả năng xử lý gốc acetate trong các dịch truyền thông thường khác.

Bác sĩ thú y không pha thêm đường dextrose vào chai dịch truyền. Đường nồng độ cao sẽ cản trở cơ thể chuyển axit béo vào ty thể. Khả năng đốt cháy chất béo tại gan cũng suy giảm nghiêm trọng. Quá trình này được gọi là beta oxy hóa. Do đó, mỡ càng ứ đọng nhiều hơn trong tế bào gan.
Lượng dịch truyền phải tính theo cân nặng lý tưởng trước khi ốm. Bác sĩ không tính theo cân nặng thừa mỡ hiện tại của mèo. Việc này giúp tránh nguy cơ thừa dịch gây tích nước ở phổi. Mèo sẽ không bị phù phổi cấp hay tràn dịch màng phổi.

Tình trạng tắc mật nghiêm trọng do các hốc mỡ chèn ép vi quản mật sẽ làm gián đoạn chu trình tái hấp thu axit mật ở ruột non. Hiện tượng này dẫn đến cạn kiệt vitamin K1 và gây rối loạn chức năng đông máu.
Mèo cần được tiêm vitamin K1 trước các thủ thuật xâm lấn. Những thủ thuật này gồm đặt ống thông tĩnh mạch cổ, chọc hút tế bào gan hay đặt ống xông nuôi ăn. Liều tiêm từ 0.5 đến 1.5 mg/kg qua đường tiêm bắp hoặc tiêm dưới da, tuyệt đối không tiêm tĩnh mạch. Phác đồ này cần lặp lại 3 liều cách nhau mỗi 12 giờ bằng kim tiêm cỡ nhỏ để đưa thời gian đông máu về ngưỡng an toàn.

Cân bằng điện giải và phòng ngừa hội chứng nuôi ăn lại

Rối loạn các khoáng chất điện giải là biến chứng rất nguy hiểm. Tình trạng này có thể trực tiếp làm mèo tử vong khi điều trị bệnh gan nhiễm mỡ. Khi mới nhập viện, khoảng 28% số mèo bị hạ kali máu. Khoảng 14% số ca bị thiếu phốt pho và 20% bị hạ magie máu. Lượng điện giải này sẽ còn giảm sâu hơn sau khi truyền dịch. Hiện tượng tụt khoáng chất cũng xuất hiện khi mèo bắt đầu tiêu hóa thức ăn.

Hội chứng nuôi ăn lại phát sinh khi cơ thể nhận được carbohydrate sau nhiều ngày bỏ đói, kích thích tuyến tụy giải phóng một lượng lớn insulin. Hormone insulin sẽ nhanh chóng lôi kéo phốt pho, kali và magie từ huyết tương vận chuyển ồ ạt vào bên trong tế bào nội mô. Phốt pho máu tụt cấp tính xuống dưới 2.0 mg/dL sẽ làm hỏng màng hồng cầu và gây tan máu ồ ạt. Tình trạng này còn gây suy hô hấp do cơ hoành bị yếu. Mèo cũng có nguy cơ trụy tim mạch không thể hồi phục.

Bác sĩ cần chủ động truyền dung dịch kali phốt pho qua tĩnh mạch. Thời điểm truyền bắt đầu ngay khi mèo ăn lại qua đường tiêu hóa. Tốc độ truyền ban đầu là 0.01 đến 0.03 mmol/kg/giờ. Bác sĩ có thể tăng lên mức 0.06 mmol/kg/giờ nếu mèo hạ điện giải nặng. Lượng phốt pho trong máu cần được xét nghiệm lại sau mỗi 3 đến 8 giờ. Bác sĩ sẽ dừng truyền khi chỉ số này ổn định trên 2 mg/dL.

Ví dụ tính lượng phốt pho cần bổ sung:
Một chú mèo có cân nặng lý tưởng là 4 kg. Mèo bắt đầu ăn qua ống thông. Bác sĩ truyền bổ sung kali phốt pho với tốc độ 0.02 mmol/kg/giờ.
Mỗi giờ mèo cần nạp lượng phốt pho là: 4 kg x 0.02 mmol/kg/giờ = 0.08 mmol phốt pho.
Trong 24 giờ, tổng lượng phốt pho cần truyền là: 0.08 mmol x 24 giờ = 1.92 mmol phốt pho.
Bác sĩ thú y sẽ xét nghiệm máu định kỳ. Quá trình truyền dừng lại khi nồng độ phốt pho vượt mốc an toàn 2.0 mg/dL.

Các phòng khám tư hoặc cửa hàng bán thực phẩm chức năng có thể giới thiệu nhiều loại gel dinh dưỡng đậm đặc. Người nuôi cần lưu ý rằng họ có thể có lợi ích thương mại khi bán sản phẩm. Các chất bổ sung này không thể thay thế phác đồ điều chỉnh điện giải chuẩn mực và giám sát xét nghiệm tại bệnh viện.

Can thiệp dinh dưỡng sớm và phòng ngừa tái phát

Cho mèo ăn qua đường ruột là cách can thiệp hiệu quả nhất. Phương pháp này chặn đứng hiện tượng dồn mỡ thừa về gan. Nhờ đó, các tế bào gan có thể hồi phục. Mèo được ăn lại càng sớm thì khả năng sống sót càng cao. Gan của con vật cũng phục hồi nhanh hơn.
Bác sĩ sẽ kiểm soát chứng nôn bằng maropitant. Bác sĩ dùng thêm buprenorphine để giảm đau cho mèo. Nếu mèo vẫn chưa tự ăn, bác sĩ có thể kê mirtazapine để kích thích thèm ăn. Thuốc này có dạng viên uống hoặc dạng gel bôi vào tai.

Nhiều chú mèo bỏ ăn hoàn toàn hoặc đã quá kiệt sức. Lúc này, bác sĩ phải phẫu thuật đặt ống thông qua thực quản hoặc dạ dày. Ống này dẫn trực tiếp thức ăn dạng lỏng vào đường tiêu hóa. Cách cho ăn này cần duy trì liên tục trong nhiều tuần. Bác sĩ sẽ theo dõi đến khi men gan hạ và mèo tự ăn lại bình thường.

Người nuôi không được ép mèo thừa cân nhịn ăn đột ngột để giảm béo. Mọi kế hoạch giảm cân cho mèo phải diễn ra rất chậm rãi. Bạn nên thực hiện việc này theo đúng hướng dẫn của bác sĩ thú y.
Bạn cần theo dõi sát lượng thức ăn mỗi ngày của mèo. Hãy giữ không gian sống yên tĩnh để thú cưng không bị căng thẳng. Bạn cũng có thể xem tài liệu về bệnh ở mèo nếu thấy thú cưng có dấu hiệu chán ăn.