Calicivirus Ở Mèo: Dấu Hiệu Viêm Loét Miệng Và Cách Xử Trí

Feline Calicivirus (gọi tắt là FCV) là tác nhân virus phổ biến gây bệnh hô hấp trên ở loài mèo. Virus này lây lan ngang hàng với Feline Herpesvirus loại 1. Khác với cảm lạnh thông thường, FCV tấn công thẳng vào niêm mạc khoang miệng. Mầm bệnh này cũng gây tổn thương sâu tại mô phổi. Mèo nhiễm FCV thường xuất hiện các nốt loét sâu ở lưỡi khiến việc ăn uống rất đau đớn. Nhiều cá thể suy kiệt rất nhanh vì không thể nuốt thức ăn. Virus lây nhiễm qua giọt bắn không khí khi hắt hơi. Mầm bệnh còn bám dính trên bát ăn, chậu cát, phân và nước tiểu. Hiểu rõ từng tình huống lâm sàng giúp chủ nuôi xử trí kịp thời, bảo toàn tính mạng cho thú cưng.

Mèo mắc thể viêm loét khoang miệng và hô hấp cấp tính

Tình huống lâm sàng phổ biến nhất khi mèo nhiễm FCV là hội chứng loét miệng kết hợp viêm đường hô hấp trên. Ban đầu, các nốt mụn nước nhỏ li ti mọc rải rác trên bề mặt lưỡi. Vết rộp cũng xuất hiện ở nướu răng, vòm họng và vành môi. Chúng vỡ ra rất nhanh sau một đến hai ngày. Miệng mèo để lại những vết loét trợt màu đỏ tươi, rất rát buốt. Cơn đau dữ dội khiến mèo tiết nước bọt không ngừng. Nước dãi chảy ròng ròng quanh mép và có mùi hôi tanh nồng. Mèo liên tục dùng chân quệt lên miệng vì khó chịu. Chúng tỏ ra rất đói nhưng lại sợ hãi, bỏ chạy khi chạm vào thức ăn.

Đi kèm với viêm loét miệng là hội chứng hô hấp trên rất đặc trưng. Mắt mèo đỏ hoe, sưng húp và chảy nước mắt sống liên tục. Mèo hắt hơi thành từng tràng dài suốt ngày đêm. Dịch mũi ban đầu trong suốt, sau chuyển thành dịch mủ nhầy đặc màu vàng xanh. Thân nhiệt mèo sốt cao trong đợt phát bệnh cấp tính. Mèo trở nên ủ rũ, nằm bẹp một chỗ và sụt cân nhanh chóng chỉ sau vài ngày. Vi khuẩn cơ hội rất dễ xâm nhập sâu xuống đường hô hấp dưới. Tình trạng này khiến phổi mèo bị viêm nặng hoặc ứ đọng dịch phù nề. Mèo con chưa đủ kháng thể rất dễ tử vong nếu không được can thiệp y tế sớm.

Khi chăm sóc mèo sốt và chảy dãi, bạn tuyệt đối không cho uống thuốc hạ sốt của người. Các loại thuốc như Paracetamol hay Panadol rất độc với mèo. Gan của loài mèo thiếu hụt enzyme glucuronyl transferase để chuyển hóa thuốc. Chỉ nửa viên Paracetamol cũng đủ làm vỡ hồng cầu hàng loạt. Thuốc gây hoại tử tế bào gan cấp tính. Mèo trúng độc sẽ tím tái và tử vong nhanh chóng chỉ sau vài giờ.

Mèo con bị sốt kèm hội chứng đi khập khiễng

Một tình huống lâm sàng đặc biệt thường gặp ở mèo con từ 8 đến 12 tuần tuổi là hội chứng đi khập khiễng thoáng qua. Tình trạng này do một số chủng Calicivirus riêng biệt gây ra. Ở thể bệnh này, mèo con có thể không hề bị loét lưỡi. Đường hô hấp và phổi của mèo cũng không có dấu hiệu viêm nhiễm. Thay vào đó, mèo con đột ngột sốt nhẹ và lười vận động. Chúng bước đi tập tễnh ở một hoặc cả hai chân sau. Nhiều con mèo nằm yên một góc, không dám đứng dậy. Mèo sẽ khóc thét hoặc gầm gừ khi bạn chạm nhẹ vào các khớp xương bị đau.

Hội chứng đau chân này phát sinh do phản ứng miễn dịch của chính cơ thể mèo. Các phức hợp kháng nguyên kháng thể lắng đọng trực tiếp tại màng hoạt dịch khớp. Phản ứng này gây ra viêm đa khớp cấp tính nhưng mang tính tạm thời. Những chú mèo con đã tiêm phòng vắc-xin FCV vẫn có nguy cơ bị khập khiễng. Lý do là vắc-xin hiện hành không bao phủ hết hai chủng virus gây viêm khớp này. Phần lớn mèo bị khập khiễng đơn thuần sẽ tự bình phục sau vài ngày. Chúng cần được nghỉ ngơi yên tĩnh ở nơi ấm áp và êm ái để xương khớp dần hồi phục.

Dù bệnh có khả năng tự khỏi, bạn vẫn cần theo dõi sát sao từng bước đi của mèo con. Việc kiểm tra giúp loại trừ chấn thương gãy xương hoặc trật khớp do té ngã. Bạn cũng cần phân biệt triệu chứng này với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác. Trong đó, bệnh giảm bạch cầu ở mèo cũng gây sốt cao và liệt chân do kiệt sức.

Mèo nhiễm biến thể Calicivirus thể toàn thân ác tính

Thể bệnh nguy hiểm nhất của virus là thể toàn thân ác tính (tên khoa học là Virulent Systemic Feline Calicivirus, viết tắt là VS-FCV). Biến thể này xuất hiện do virus đột biến ngẫu nhiên khi nhân lên. Chúng có khả năng tấn công trực tiếp vào tế bào biểu mô và lớp nội mạc mạch máu. Virus tàn phá hệ tuần hoàn khắp cơ thể thú cưng. Thể VS-FCV bùng phát thành dịch rất nhanh ở các trại mèo hoặc trạm cứu hộ. Tỷ lệ tử vong của thể bệnh ác tính này được ghi nhận lên tới 67% tổng số ca mắc.

Trong 1 đến 5 ngày đầu khởi phát, triệu chứng rất giống bệnh hô hấp thông thường. Mèo sốt cao li bì, ủ rũ hoàn toàn, bỏ ăn và chảy nhiều dịch mũi họng. Các vết trợt loét bắt đầu loang rộng khắp niêm mạc lưỡi. Sau đó, bệnh chuyển biến vô cùng xấu và nhanh chóng. Vùng da đầu, mặt và các bàn chân bị sưng phù nề ứ dịch dưới da. Màng niêm mạc mắt và nướu răng chuyển sang màu vàng nghệ do gan tổn thương nặng. Mèo bị rối loạn đông máu, xuất huyết dưới da và suy đa tạng liên hoàn. Đây là tình huống cấp cứu tối khẩn cấp cần đưa đến cơ sở thú y lập tức.

Quy trình chẩn đoán phân biệt Calicivirus tại phòng khám thú y

Bác sĩ thú y không thể khẳng định mèo nhiễm FCV chỉ qua dấu hiệu bên ngoài. Triệu chứng của bệnh rất dễ nhầm lẫn với các mầm bệnh đường hô hấp khác. Bệnh viêm mũi khí quản truyền nhiễm do Herpesvirus cũng gây hắt hơi và chảy dịch mắt mũi tương tự. Vết trợt loét sâu tại khoang miệng là chỉ dấu lâm sàng mạnh nhất của Calicivirus. Tuy nhiên, để xác định chủng virus chính xác, bác sĩ cần thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng.

Bác sĩ thú y dùng tăm bông chuyên dụng quét dịch tiết tại ổ loét miệng. Bác sĩ cũng có thể lấy mẫu dịch từ lỗ mũi sâu hoặc túi kết mạc mắt. Mẫu bệnh phẩm được gửi đi để thực hiện xét nghiệm sinh học phân tử PCR. Kỹ thuật realtime PCR giúp phát hiện đoạn RNA đặc hiệu của virus FCV nhanh chóng. Bác sĩ cũng có thể chỉ định nuôi cấy phân lập virus hoặc nhuộm mô miễn dịch. Kết quả phân tích giúp loại trừ các tác nhân kế phát nguy hiểm khác. Mèo có thể đồng nhiễm Chlamydia felis, vi khuẩn Mycoplasma hoặc hen suyễn và viêm phế quản ở mèo kéo dài.

Các phòng khám thú y và bệnh viện thú y hiện nay đều có các gói xét nghiệm PCR chuyên biệt. Những xét nghiệm này đòi hỏi máy móc giải trình tự hiện đại nên có chi phí nhất định. Bạn nên trao đổi thẳng thắn với bác sĩ thú y về chi phí xét nghiệm. Điều này giúp bạn lựa chọn đúng danh mục cần thiết, tránh lãng phí tiền bạc khi điều trị cho thú cưng.

Nguyên tắc điều trị y tế và phục hồi cho mèo nhiễm virus

Y học thú y hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc trị được cấp phép đại trà để tiêu diệt sạch FCV. Do đó, mục tiêu điều trị cốt lõi là hỗ trợ nâng đỡ thể trạng và điều trị triệu chứng. Truyền dịch là khâu hồi sức quan trọng nhất để chống suy kiệt cho mèo bệnh. Bác sĩ thú y sẽ thực hiện truyền dịch tĩnh mạch hoặc tiêm dịch dưới da. Biện pháp này bù đắp lượng nước và cân bằng điện giải cho mèo bị mất nước do sốt và nhịn ăn.

Để ngăn chặn vi khuẩn bội nhiễm qua vết loét hở, bác sĩ sẽ kê đơn thuốc kháng sinh phổ rộng. Kháng sinh không diệt được virus nhưng ngăn chặn biến chứng viêm phổi thứ phát. Một số chất điều hòa miễn dịch lympho T cũng có thể được đưa vào liệu trình để tăng sức đề kháng. Những cá thể mèo bị sưng đau khớp nặng có thể được chỉ định thuốc kháng viêm nhóm corticosteroid ngắn ngày. Thuốc giúp mèo giảm đau đớn nhanh chóng để đứng dậy ăn uống. Việc dùng nhóm thuốc này cần được bác sĩ giám sát nghiêm ngặt vì thuốc có thể làm giảm miễn dịch tạm thời.

Dinh dưỡng rất quan trọng cho quá trình bồi bổ của thú cưng. Vết loét miệng làm mèo bị đau khi nhai thức ăn cứng. Bạn nên chuẩn bị thức ăn nhuyễn mịn như súp hoặc pate. Hâm ấm nhẹ thức ăn sẽ dễ kích thích mèo liếm ăn hơn. Nếu mèo bỏ ăn hoàn toàn, bác sĩ thú y có thể cần đặt ống thông thực quản hoặc ống xông dạ dày để truyền thức ăn trực tiếp.

Chăm sóc hỗ trợ đường thở và vệ sinh dịch tiết tại nhà

Vệ sinh sạch sẽ khoang mặt giúp mèo thở êm và hồi phục nhanh hơn rất nhiều. Hằng ngày, bạn dùng bông gạc y tế thấm nước muối sinh lý ấm lau sạch quanh mắt và mũi. Hãy nhẹ nhàng lau sạch dịch mủ khô đóng cứng quanh lỗ mũi ngoài của mèo. Bạn cũng cần lau khô vùng lông ướt dãi quanh cằm để tránh da bị viêm loét trầy xước. Khi đường thở được thông thoáng, mèo sẽ bớt khó chịu và tìm lại phản xạ ngửi thức ăn.

Phương pháp xông khí dung bằng nước muối sinh lý mang lại hiệu quả thông mũi rất tốt. Bạn có thể cho mèo vào chuồng vận chuyển rồi phủ khăn kín để xông hơi sương mịn trong 10 đến 15 phút. Hơi nước ấm đi sâu vào xoang mũi giúp làm loãng dịch nhầy đặc quánh. Mèo sẽ hắt hơi đẩy đờm dãi tích tụ ra ngoài dễ dàng hơn. Trong nhiều trường hợp, bác sĩ thú y sẽ kê thêm thuốc nhỏ mũi chứa hoạt chất co mạch và kháng sinh để giảm sưng niêm mạc xoang.

Khi thao tác nhỏ thuốc hoặc vệ sinh, bạn nên quấn mèo nhẹ nhàng bằng một tấm khăn tắm dày. Cách quấn kiểu kén tròn giúp cố định chắc chắn bốn chân của mèo. Mèo ốm thường hoảng loạn và cào cắn khi bị đau buốt. Tấm khăn giúp mèo nằm yên ấm cúng và bảo vệ người nuôi khỏi bị trầy xước. Trong thời gian dưỡng bệnh, sức đề kháng của mèo suy giảm rõ rệt. Chúng rất dễ mắc thêm các bệnh nấm da do ẩm ướt. Bạn cần phát hiện sớm vảy gàu nấm để áp dụng phác đồ trị nấm và hắc lào ở mèo kịp thời, tránh lây lan cho cả gia đình.

Khử trùng môi trường và quy trình pha dung dịch khử khuẩn chuẩn

Calicivirus là loại virus trần không có vỏ bọc màng lipid bao quanh. Đặc điểm cấu tạo này khiến virus có sức đề kháng rất cao với các chất tẩy rửa thông thường. Các chất sát trùng chứa amoni bậc bốn thông thường hầu như không đủ sức diệt mầm bệnh này. FCV có thể tồn tại nhiều ngày đến vài tuần trên bề mặt khô ráo. Trong điều kiện nồm ẩm và mát mẻ, virus thậm chí sống sót kéo dài nhiều tháng. Dung dịch thuốc tẩy gia dụng chứa natri hypoclorit pha loãng tỷ lệ 1:32 là biện pháp khử trùng hiệu quả nhất.

Dưới đây là công thức pha dung dịch thuốc tẩy gia dụng tỷ lệ 1:32 được kiểm tra số học chi tiết để bạn thực hiện tại nhà.

Ví dụ tính toán pha dung dịch khử khuẩn:
Mục tiêu: Pha 1 bình xịt dung dịch sát trùng có thể tích tổng cộng là 990 mL.
Tỷ lệ pha chuẩn khoa học là 1 phần thuốc tẩy Javen kết hợp với 32 phần nước sạch.
Bạn đong chính xác 30 mL nước tẩy Javen gia dụng nguyên chất.
Thể tích nước sạch cần đong thêm là: 30 mL x 32 = 960 mL nước.
Tổng thể tích dung dịch sau khi hòa tan là: 30 mL + 960 mL = 990 mL (tương đương xấp xỉ 1 lít dung dịch chuẩn 1:32).
Lưu ý sử dụng: Phun đẫm dung dịch lên chuồng nuôi, chậu cát và sàn nhà. Để hoạt chất tiếp xúc tối thiểu 10 phút. Sau đó lau sạch lại bằng nước sạch. Bạn chỉ cho mèo vào chuồng khi bề mặt đã khô ráo hoàn toàn.

Tiêm vắc-xin định kỳ là lá chắn bảo vệ đàn mèo hữu hiệu nhất trước nguy cơ nhiễm FCV. Vắc-xin hiện có hai dạng chính gồm vắc-xin nhược tiểu sống và vắc-xin bất hoạt chết. Tiêm vắc-xin không cam kết phòng ngừa bệnh tuyệt đối do tính biến dị cao của virus RNA. Tuy nhiên, mèo được tiêm phòng đầy đủ sẽ giảm hẳn mức độ trở nặng và tránh nguy cơ tử vong. Sau khi khỏi bệnh lâm sàng, mèo vẫn đào thải mầm bệnh qua nước bọt trong nhiều tuần. Nhiều cá thể mang virus mạn tính suốt đời. Do đó, bạn cần cách ly mèo mới đón về từ 2 đến 3 tuần trước khi cho tiếp xúc đàn cũ.

Bạn có thể tham khảo thêm các kiến thức chăm sóc thú cưng tại chuyên mục bệnh ở mèo để có kế hoạch bảo vệ thú cưng chu đáo.