Viêm da nấm ở chó mèo: 3 thủ phạm và phác đồ điều trị

Bệnh viêm da do vi nấm cạn (dermatophytosis) là nguyên nhân khiến chó hay bị ngứa ngáy khó chịu, rụng lông và hư tổn biểu bì tại Việt Nam. Khí hậu nóng ẩm tạo điều kiện cho bào tử nấm phát tán và nảy mầm. Bào tử có thể xâm nhập vào nang lông sau 6 đến 8 giờ tiếp xúc với vết xước. Việc xác định rõ loài vi nấm giúp chủ nuôi chọn đúng phác đồ. Nhờ đó, thú cưng tránh bị lây nhiễm kéo dài và không truyền bệnh sang người trong nhà.

Ba vi nấm hàng đầu gây viêm da ở chó mèo

Phần lớn các ca viêm da nấm sợi ở thú cưng xuất phát từ ba loài nấm sợi. Mỗi loài có nguồn gốc và cách truyền nhiễm riêng:

• Microsporum canis: Tác nhân phổ biến nhất trên mèo và chó nhỏ. Vi nấm này thích nghi cao với vật nuôi trong nhà. Bệnh lây lan nhanh qua tiếp xúc trực tiếp. Nấm cũng truyền qua dụng cụ chải chuốt hoặc tông đơ cắt lông chưa khử trùng. Bào tử nấm bám quanh thân lông tạo thành từng mảng tròn rụng lông đặc trưng.
• Trichophyton mentagrophytes: Chủng nấm thường tìm thấy ở các loài động vật gặm nhấm hoang dã như chuột, thỏ hoặc chồn. Chó và mèo nuôi thả rông, có tập tính săn bắt chuột hoặc sinh sống gần khu vực kho bãi ẩm thấp thường dễ nhiễm loại nấm này. Tổn thương do Trichophyton thường đi kèm hiện tượng viêm tấy, đóng vảy dày và ngứa ngáy dữ dội hơn.
• Nannizzia gypsea (tên cũ là Microsporum gypseum): Một loại nấm ưa đất sinh sống tự nhiên trong môi trường đất bùn hữu cơ. Chó nuôi ở vùng nông thôn, nhà có sân vườn hay chó thích đào bới đất cát thường bị nhiễm trên vùng mõm, sống mũi và bốn bàn chân. Vi nấm này gây nên các nốt sưng dạng u hạt sưng đỏ gọi là kerion.

Theo thống kê thú y, bệnh nấm da chiếm dưới 4% tổng số ca bệnh da liễu. Dù vậy, nguy cơ nhiễm bệnh sẽ tăng vọt ở cún con và mèo con dưới một năm tuổi. Thú cưng bị suy giảm miễn dịch hoặc sống nơi đông đúc, ngột ngạt cũng dễ mắc bệnh.

Dấu hiệu nhận biết và phương pháp chẩn đoán thú y chuẩn

Tổn thương da do nấm biểu hiện đa dạng tùy phản ứng miễn dịch của từng thú cưng. Dấu hiệu phổ biến nhất là các mảng rụng lông hình tròn hoặc bầu dục. Bề mặt da thường đóng vảy xám, khô ráp, ửng đỏ và có mụn sẩn li ti. Một số chó có thể nổi u sưng đỏ gồ ghề (kerion). Mèo Ba Tư lông dài dễ hình thành các ổ u hạt nấm dạng cục dưới da (pseudomycetoma). Vi nấm cũng có thể tấn công vào kẽ móng gây viêm quanh móng chảy dịch.

Khi nấm ăn sâu, tổn thương có thể lan rộng sang vành tai và ống tai ngoài. Vi khuẩn cơ hội dễ bùng phát gây nên viêm tai ở chó. Khi đó, thú cưng sẽ lắc đầu liên tục và gãi rách da.

Bác sĩ thú y áp dụng các kỹ thuật cận lâm sàng để chẩn đoán chính xác. Các xét nghiệm này giúp phân biệt bệnh với ghẻ Demodex hay viêm da mủ vi khuẩn. Một phương pháp quen thuộc là soi đèn Wood với bước sóng 320 đến 400 nm. Đèn được giữ sát vùng da tổn thương từ 2 đến 4 cm trong phòng tối.

1. Soi đèn Wood (bước sóng 320 đến 400 nm): Đèn được giữ sát vùng da tổn thương từ 2 đến 4 cm trong phòng tối hoàn toàn. Khoảng 91% đến 100% sợi lông nhiễm nấm Microsporum canis chưa qua xử lý sẽ phát ánh sáng huỳnh quang màu xanh táo rực rỡ. Lưu ý chỉ có thân sợi lông phát sáng, còn các vảy gàu hay vảy tiết sẽ không phát huỳnh quang.
2. Soi tươi sợi lông dưới kính hiển vi: Bác sĩ nhổ các sợi lông nghi ngờ và cạo lớp vảy rìa tổn thương. Sau đó, mẫu được đặt lên lam kính cùng một giọt dầu khoáng. Dưới độ phóng đại 10X đến 40X, sợi lông nhiễm bệnh sẽ phình to và nhợt nhạt. Bao quanh sợi lông là lớp măng sét bào tử nấm bên ngoài (ectothrix). Kỹ thuật này giúp phát hiện đúng trên 85% các ca nhiễm nấm.
3. Cấy nấm trên môi trường DTM (Dermatophyte Test Medium): Bác sĩ dùng bàn chải đánh răng mới vô trùng chải nhẹ lên vùng tổn thương. Sau đó, mẫu được chấm nhẹ lên bề mặt đĩa thạch. Đĩa cấy được ủ ở nhiệt độ phòng và theo dõi hằng ngày suốt 14 ngày. Nếu có nấm gây bệnh, khuẩn lạc thường có màu trắng xốp hoặc màu be nhạt. Đồng thời, môi trường DTM sẽ chuyển từ màu vàng sang màu đỏ tươi quanh khuẩn lạc.
4. Xét nghiệm sinh học phân tử PCR: Phương pháp này giúp tìm vật chất di truyền DNA của vi nấm từ lông và vảy da. Kỹ thuật có độ nhạy rất cao. Nhờ đó, người nuôi biết chính xác thú cưng đã hết sạch nấm hay chưa.

Đối chiếu quan niệm sai lầm và bằng chứng khoa học

Nhiều chủ nuôi tại Việt Nam áp dụng các mẹo truyền miệng nguy hiểm. Việc này khiến bệnh trầm trọng hơn và đe dọa tính mạng con vật. Bảng dưới đây đối chiếu chi tiết các hiểu lầm tai hại với khuyến cáo từ tài liệu thú y chuẩn mực.

Phác đồ điều trị kép chuẩn thú y tại nhà

Điều trị dứt điểm viêm da nấm cần kết hợp hai phương pháp cùng lúc. Thú cưng cần uống thuốc diệt nấm để trừ mầm bệnh từ trong nang lông. Đồng thời, con vật cần bôi tắm khử khuẩn tại chỗ để diệt sạch các bào tử bám trên lông.

Thuốc kháng nấm toàn thân đường uống

Bác sĩ thú y bắt buộc phải trực tiếp kê đơn thuốc uống. Liều lượng thuốc phụ thuộc vào cân nặng của thú cưng. Bác sĩ cũng sẽ đánh giá chức năng nội tạng trước khi chỉ định.

• Itraconazole: Đây là hoạt chất ưu tiên cho mèo và chó nhỏ nhờ độ an toàn cao và dễ hấp thu. Liều tham khảo là 5 mg/kg thể trọng, uống một lần mỗi ngày. Với mèo, phác đồ uống ngắt quãng đem lại kết quả rất tốt và không hại gan. Cụ thể, mèo uống thuốc một tuần rồi nghỉ một tuần, lặp lại 3 đến 4 đợt. Chủ nuôi chỉ dùng dung dịch uống thú y chính hãng. Tuyệt đối không dùng bột nghiền từ viên nang tự chế vì thuốc khó ngấm vào cơ thể.
• Terbinafine: Đây là lựa chọn kinh tế cho các giống chó lớn. Thuốc đạt hiệu quả cao với liều 30 đến 40 mg/kg thể trọng. Cho chó uống mỗi 24 giờ một lần. Hoạt chất ngấm sâu vào mô móng và lớp sừng của da. Nhờ đó, thuốc duy trì nồng độ diệt nấm bền vững.
• Ketoconazole: Có thể cân nhắc sử dụng cho chó có thể trọng lớn với liều 5 mg/kg mỗi ngày, nhưng chống chỉ định tuyệt đối trên mèo. Do thuốc có nguy cơ ảnh hưởng lên men gan, cần theo dõi sát các chỉ số liên quan đến bệnh gan ở chó trong suốt liệu trình dài ngày.

Tài liệu thú y quốc tế khuyên không dùng Fluconazole. Thuốc này có hiệu quả diệt nấm sợi rất thấp. Bác sĩ cũng loại bỏ Griseofulvin và Lufenuron. Cả hai thuốc đều không đạt hiệu quả lâm sàng.

Trị liệu sát trùng và khử khuẩn tại chỗ

Tắm rửa toàn thân bằng dung dịch chuyên dụng giúp thú cưng không phát tán bào tử nấm. Bạn có thể dùng dung dịch vôi lưu huỳnh Lime Sulfur pha tỷ lệ 1:16. Một lựa chọn khác là dung dịch Enilconazole pha tỷ lệ 1:100.

• Dung dịch vôi lưu huỳnh (Lime Sulfur) pha tỷ lệ 1:16 hoặc Enilconazole pha tỷ lệ 1:100: Tắm nhúng toàn thân 2 lần mỗi tuần. Các hoạt chất này có tác dụng diệt nấm tồn lưu trên da lông rất tốt sau khi khô tự nhiên.
• Dầu tắm kết hợp Chlorhexidine 2% và Miconazole 2%: Loại này rất phổ biến tại các phòng khám thú y Việt Nam. Hãy tắm cho chó mèo 2 đến 3 lần mỗi tuần. Khi tắm, bạn thoa đều bọt khắp người con vật rồi xả sạch bằng nước ấm để thuốc diệt sạch bào tử.
• Thuốc bôi cục bộ hỗ trợ: Đối với các tổn thương cứng đầu trên vùng mặt hoặc vành tai, có thể thoa nhẹ kem Miconazole nồng độ 1% đến 2%. Tránh cạo lông toàn thân tùy tiện vì lưỡi dao cạo cùn dễ gây xước da vi mô, tạo đường dẫn cho nấm ăn sâu và lan rộng hơn.

Thời gian điều trị nấm thường kéo dài từ 6 đến 12 tuần. Thú cưng chỉ khỏi bệnh hoàn toàn khi đạt cả hai tiêu chuẩn. Về lâm sàng, da phải sạch tổn thương và mọc lông tơ mới. Về nấm học, kết quả cấy nấm DTM hoặc xét nghiệm PCR phải cho kết quả âm tính.

Quy trình làm sạch môi trường và kiểm soát lây nhiễm

Bệnh nấm da lây trực tiếp từ thú sang người. Trẻ nhỏ và người có miễn dịch yếu rất dễ mắc khi ôm ấp vật nuôi. Vết nấm tạo thành các đốm đỏ hình tròn gây ngứa trên cổ hoặc ngực. Bào tử nấm không tự phân chia ngoài môi trường. Dù vậy, chúng vẫn sống tiềm sinh trên thảm, nệm và kẽ tường suốt nhiều tháng.

Để cắt đứt tái nhiễm trong nhà, chủ nuôi cần làm sạch môi trường sống. Quy trình này gồm các bước dọn dẹp cụ thể.

1. Làm sạch cơ học: Dùng máy hút bụi có bộ lọc tốt để dọn sạch lông rụng và chất bẩn. Hãy hút bụi tại góc nhà, gầm giường, chuồng nuôi và nệm ngủ từ 1 đến 2 lần mỗi tuần. Bạn nên dùng khăn ẩm gom hết lông bám trước khi lau nhà.
2. Lau rửa bằng xà phòng: Dùng nước xà phòng hoặc chất tẩy rửa gia dụng để lau sạch sàn gạch men và bàn ghế. Bạn cần chùi rửa kỹ cho đến khi bề mặt sạch bóng mọi chất bẩn hữu cơ.
3. Phun khử trùng diệt nấm: Chủ nuôi dùng các dung dịch khử khuẩn bề mặt có ghi rõ phổ diệt nấm Trichophyton. Bạn cũng có thể dùng Chlorine pha loãng để lau lại toàn bộ khu vực sinh hoạt.
4. Giặt giũ đồ vải: Bạn hãy gom toàn bộ chăn đệm và khăn lau của chó mèo đem đi giặt máy. Chỉ cần dùng bột giặt thông thường và chọn chế độ giặt kỹ. Lực ma sát cùng xà phòng sẽ làm sạch hết bào tử nấm. Bạn không cần phải dùng đến thuốc tẩy đậm đặc.

Hãy cách ly thú cưng nhiễm bệnh trong suốt quá trình chữa trị. Bạn nên chọn một căn phòng thoáng khí, lát gạch men dễ lau chùi để tránh lây chéo sang vật nuôi khác. Đeo găng tay khi tắm rửa, thoa thuốc cho thú cưng và rửa sạch tay bằng xà phòng diệt khuẩn sau mỗi lần tiếp xúc. Khi bệnh lan rộng hoặc vật nuôi bỏ ăn, suy nhược, hãy đưa ngay đến bác sĩ thú y. Thú cưng sẽ được thăm khám theo chuyên mục bệnh ở chó và làm đủ các xét nghiệm cần thiết.