Thức ăn cho mèo: dưỡng chất cần có và thực phẩm cần kiêng

Chế độ ăn uống quyết định trực tiếp đến sức khỏe của mèo nhà. Mèo là loài động vật ăn thịt bắt buộc. Cơ thể chúng cần các dưỡng chất chỉ có trong thịt động vật. Người nuôi nên hiểu rõ từng nhóm chất cần thiết. Bạn cũng cần biết các món ăn gây hại để cho mèo ăn đúng cách.

Các nhóm dưỡng chất cấu thành bữa ăn tiêu chuẩn của mèo

Khẩu phần của mèo bao gồm sáu nhóm dưỡng chất: nước, chất đạm, chất béo, carbohydrate, vitamin và khoáng chất. Trong số này, chỉ có protein, chất béo và carbohydrate cung cấp năng lượng trao đổi, còn nước, vitamin và khoáng chất không tạo ra năng lượng trực tiếp.

Chất đạm động vật và hệ axit amin đặc thù

Chất đạm cung cấp năng lượng và nguồn axit amin cho mèo. Dưỡng chất này giúp tái tạo mô cơ, lông móng và các hợp chất chứa nitơ. Hiệp hội Quản lý Thức ăn Chăn nuôi Hoa Kỳ AAFCO đã đưa ra hướng dẫn cụ thể. Thức ăn cho mèo trưởng thành phải chứa tối thiểu 26% protein tính theo vật chất khô. Lượng này tương đương 65 gam protein trong 1000 kcal năng lượng trao đổi ME. Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Hoa Kỳ NRC có quy định riêng. Chuẩn NRC yêu cầu tối thiểu 40 gam protein trong 1000 kcal ME cho mèo trưởng thành. Mèo con đang lớn và mèo mẹ sinh sản cần nhiều chất đạm hơn. Chuẩn AAFCO yêu cầu tối thiểu 30% protein theo vật chất khô cho nhóm này. Con số đó tương ứng 75 gam protein trong 1000 kcal ME. Chuẩn NRC đặt ngưỡng 45 gam protein trong 1000 kcal ME cho chúng.

Y văn MSD chia mức tiêu hóa chất đạm thành bốn mức cụ thể. Khả năng tiêu hóa dưới 80% là thấp, từ 80% đến 85% là trung bình. Mức từ 86% đến 93% là cao, còn trên 93% là rất cao. Trứng có giá trị sinh học cao nhất, sau đó đến thịt nạc và nội tạng. Các nguồn đạm động vật này tốt hơn hẳn so với đạm thực vật. Mèo cần mười loại axit amin thiết yếu tương tự như loài chó. Chúng bắt buộc phải có thêm dưỡng chất taurine từ thức ăn. Mèo không thể tự tổng hợp đủ lượng taurine cần cho cơ thể. Nếu thiếu taurine, mèo sẽ mắc bệnh cơ tim giãn. Mắt của mèo cũng có thể bị thoái hóa võng mạc trung tâm dẫn đến mù vĩnh viễn. Mèo còn có nhu cầu rất cao đối với axit amin arginine. Khi thiếu đạm, mèo con chậm lớn và mèo lớn bị teo cơ bắp. Mèo cũng dễ bị thiếu máu, sụt cân, lông xơ xác và lười ăn. Con vật bị suy giảm miễn dịch sau tiêm phòng và hay nhiễm ký sinh trùng.

Chất béo cùng các axit béo không thể thay thế

Chất béo cung cấp lượng calo cao và giúp món ăn có mùi vị thơm ngon. Dưỡng chất này giúp mèo hấp thu các loại vitamin tan trong dầu gồm A, D, E, K. Axit linoleic là một axit béo omega 6 có nhiều trong dầu thực vật. Mèo bắt buộc phải nạp thêm axit arachidonic từ thức ăn bên ngoài. Đây là axit béo omega 6 chỉ có trong mỡ động vật, thịt gia cầm và trứng. Dầu thực vật hoàn toàn không có loại chất béo này. Gan mèo không thể chuyển đổi axit linoleic thành axit arachidonic do thiếu men chuyên biệt. Mèo con và mèo mẹ đang sinh sản cần bổ sung thêm axit béo omega 3. Nguồn chất này gồm ALA từ dầu hạt lanh, cùng EPA và DHA từ động vật biển.

Nước uống và độ ẩm trong từng dạng thực phẩm

Nước là dưỡng chất vô cùng cần thiết đối với sự sống của mèo. Thiếu nước có thể làm con vật tử vong chỉ trong vài ngày. Ở nhiệt độ bình thường, động vật có vú cần lượng nước cơ bản hàng ngày. Lượng nước này dao động từ 44 đến 66 mL cho mỗi kg cân nặng. Phản xạ báo khát của mèo vốn rất yếu. Mèo hiếm khi chủ động uống đủ nước trong bát. Nước tiểu bị cô đặc sẽ gây áp lực xấu lên hệ tiết niệu.

Các dạng thức ăn chế biến sẵn có mức độ ẩm rất khác nhau. Thức ăn khô dạng hạt chứa rất ít nước. Theo Đại học Cornell, hạt khô chỉ chứa từ 6% đến 10% nước. Còn y văn MSD ghi nhận độ ẩm hạt khô từ 3% đến 11%. Thức ăn bán ẩm có độ ẩm xấp xỉ 35%, hoặc từ 25% đến 35%. Thức ăn ướt đóng lon và pate chứa lượng nước rất dồi dào. Độ ẩm của chúng từ 60% đến hơn 87%, với mức tối thiểu là 75%. Mèo ăn thức ăn ướt nạp đủ nước tự nhiên nên ít uống thêm nước ngoài bát. Khi cho mèo ăn hạt khô, bạn hãy đặt nhiều bát nước sạch ở nơi yên tĩnh. Bạn nên để các bát nước cách xa khay cát vệ sinh để khuyến khích mèo uống.

Vitamin và khoáng chất trong khẩu phần

Mèo không thể tự chuyển hóa beta carotene từ thực vật thành vitamin A. Chúng bắt buộc phải nhận vitamin A có sẵn từ các mô động vật. Nhu cầu về các vitamin nhóm B của mèo cũng cao hơn động vật ăn tạp. Các chất này gồm có niacin và pyridoxine, tức vitamin B6. Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất quá liều có thể gây hại nặng cho mèo. Cho mèo ăn thuần gan động vật trong nhiều tuần sẽ gây ngộ độc vitamin A. Nếu chỉ cho mèo ăn thịt luộc hoặc thịt băm trộn cơm, mèo sẽ bị thiếu canxi. Tình trạng thiếu canxi trầm trọng sẽ dẫn tới bệnh còi xương. Mèo còn có nguy cơ mắc chứng cường tuyến cận giáp thứ phát do thiếu hụt dinh dưỡng.

Một số món đồ tươi sống chứa chất kháng dinh dưỡng làm hỏng các vitamin. Lòng trắng trứng sống chứa chất avidin gây phá hủy biotin. Cá sống chứa men thiaminase làm phân hủy vitamin B1 của cơ thể. Hạt đậu nành sống chứa chất ức chế trypsin cản trở việc tiêu hóa chất đạm. Các chất cản trở này chỉ bị loại bỏ khi bạn nấu chín kỹ thức ăn. Sản phẩm có nhãn bảo đảm dinh dưỡng AAFCO đã cân bằng sẵn các vi chất. Người nuôi không cần tự ý cho mèo uống thêm thuốc bổ nếu thú y không yêu cầu.

Cách các thành phần dinh dưỡng tương tác trong cơ thể mèo

Các nhóm dưỡng chất trong khẩu phần ăn luôn tương tác qua lại với nhau. Thức ăn cần cung cấp đủ lượng calo từ chất béo hoặc tinh bột dễ tiêu. Nếu thiếu nguồn này, đạm sẽ bị phân hủy thành calo thay vì đi nuôi cơ bắp. Khi đó, cơ thể mèo sẽ khó phục hồi các mô bị tổn thương. Ngược lại, nếu bữa ăn giàu calo, nồng độ đạm cũng phải tương ứng ở mức cao. Nhờ vậy, mèo vẫn hấp thu đủ axit amin thiết yếu với lượng thức ăn nhỏ hơn.

Nhiệt độ chế biến ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị của các chất dinh dưỡng. Thức ăn hạt khô được sản xuất bằng công nghệ ép đùn nhiệt độ cao. Quá trình này diễn ra từ 80 đến 200 độ C trong 10 đến 270 giây. Nhiệt độ giúp tạo hình viên hạt và làm chín phần bột. Tuy vậy, nhiệt độ quá cao có thể khiến chất đạm trở nên khó tiêu hóa hơn. Thức ăn ướt đóng lon được khử trùng bằng nhiệt dưới áp suất lớn. Phương pháp này giúp giữ độ ẩm và bảo quản món ăn trong thời gian dài. Người nuôi có thể cho mèo ăn xen kẽ hạt khô cùng pate ướt. Cách này giúp bữa ăn đa dạng và cung cấp thêm nước cho con vật. Khi tìm hiểu cách chọn thức ăn cho mèo, bạn nên tìm hiểu kỹ nguồn tin. Các bên bán đồ ăn trên mạng xã hội có thể quảng cáo theo mục đích thương mại. Bạn hãy ưu tiên những sản phẩm có chứng nhận thành phần đã được kiểm định.

Những loại thực phẩm tuyệt đối không cho mèo ăn

Nhiều món ăn phổ biến trong gian bếp gia đình có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc đe dọa mạng sống của mèo. Cơ quan Kiểm soát Chất độc Động vật ASPCA khuyến cáo người nuôi tuyệt đối không cho mèo tiếp cận những nhóm thực phẩm độc hại sau.

Hành tây, tỏi, hành lá và hẹ thuộc chi thực vật Allium rất nguy hại cho mèo. Các chất này làm tổn thương tế bào hồng cầu và gây thiếu máu nghiêm trọng. Mèo nhạy cảm với ngộ độc hành tỏi gấp nhiều lần loài chó. Dù nấu chín, sấy khô dạng bột hay ninh lấy nước hầm, hành tỏi vẫn giữ nguyên độc tính.

Sô cô la, cà phê và trà chứa hợp chất methylxanthine kích thích thần kinh. Chất này tác động rất mạnh lên tim mạch và não bộ của mèo. Khi mèo nuốt phải, methylxanthine gây nôn ói, tiêu chảy và thở hổn hển. Con vật sẽ khát nước dữ dội, đi tiểu nhiều và tim đập nhanh loạn nhịp. Mèo cũng có thể bị run cơ bắp, co giật rồi tử vong. Bột ca cao và sô cô la làm bánh chứa nồng độ methylxanthine cao nhất. Sô cô la trắng có hàm lượng chất kích thích này ở mức thấp nhất.

Nho tươi và nho khô chứa axit tartaric có thể làm hỏng ống thận. Loại chất độc này dễ dẫn tới tình trạng suy thận cấp tính ở mèo. Bột bánh mì sống chứa men nở sẽ tiếp tục sinh khí trong dạ dày mèo. Dạ dày mèo ấm áp khiến bột nở ra, gây trướng bụng và xoắn dạ dày. Bệnh xoắn dạ dày rất nguy hiểm và có thể đe dọa tính mạng mèo. Sự lên men còn sinh ra cồn ethanol khiến mèo bị nhiễm độc rượu. Thân nhiệt của mèo sẽ bị hạ thấp, máu nhiễm toan và dẫn tới hôn mê.

Sữa bò tươi cùng các chế phẩm sữa cũng là món cần tránh. Sau tuổi cai sữa, mèo con mất dần enzyme lactase nên không thể tiêu hóa đường lactose, dẫn tới hiện tượng lên men đường ruột gây tiêu chảy thẩm thấu. Xương động vật nấu chín hay xương sống đều có nguy cơ vỡ vụn thành các mảnh sắc nhọn gây rách hoặc tắc nghẽn đường tiêu hóa. Thịt sống và trứng sống tiềm ẩn vi khuẩn nguy hiểm như Salmonella và E. coli. Độc chất nhân tạo xylitol trong kẹo ngọt gây tụt đường huyết đột ngột và tổn thương tế bào gan trong vòng 12 đến 24 giờ. Thức ăn thừa nhiều muối làm xáo trộn điện giải máu dẫn tới co giật. Bạn có thể tìm hiểu thêm về lượng ăn an toàn qua bài hướng dẫn mèo ăn cá ngừ tốt như thế nào để chế biến đúng cách tại nhà.

Cách tính năng lượng khẩu phần theo thể trạng thực tế

Mèo cần lượng calo thích hợp để giữ cơ bắp và không bị thừa cân. Ngành thú y dùng năng lượng trao đổi ME làm đơn vị đo lường chuẩn. Đơn vị này tính theo kilocalorie, viết tắt là kcal. Một kcal tương đương với 1000 calorie. Nhu cầu năng lượng nghỉ ngơi RER là mức calo mèo cần khi không vận động. Con số này đo lường năng lượng khi con vật nằm yên trong nhiệt độ phòng thích hợp.

Công thức tuyến tính tính RER áp dụng cho mèo nặng từ trên 2 kg đến dưới 45 kg. RER bằng 30 nhân số kg trọng lượng cơ thể rồi cộng thêm 70 đơn vị kcal. Nhu cầu năng lượng duy trì mỗi ngày của mèo được gọi tắt là MER. Chỉ số MER được tính bằng cách lấy RER nhân với hệ số sinh lý phù hợp. Mèo trưởng thành chưa triệt sản sẽ dùng hệ số 1,4. Mèo trưởng thành đã triệt sản dùng hệ số 1,2. Mèo có nguy cơ béo phì cần áp dụng hệ số 1,0. Mèo con đang giai đoạn phát triển sẽ dùng hệ số 2,5.

Ví dụ minh họa: Một chú mèo nhà đã triệt sản có trọng lượng cơ thể 4 kg.

Mèo cần năng lượng mỗi ngày khi nghỉ ngơi. Con số này tính theo công thức tuyến tính là 30 nhân 4 cộng 70. Chỉ số này là RER, tức nhu cầu năng lượng khi nghỉ ngơi.

Nhu cầu năng lượng duy trì MER của mèo triệt sản bằng RER nhân với hệ số 1,2.

Mật độ năng lượng của hạt là lượng calo trong mỗi gam thức ăn. Người nuôi chia tổng calo hàng ngày cho mật độ này để tính lượng thức ăn.

Bên cạnh việc cân đo thức ăn, người nuôi cần đánh giá thể trạng qua thang điểm BCS gồm 9 nấc do Đại học Cornell và các hội thú y khuyến nghị. Điểm 1 là thể trạng quá gầy gò, xương sườn nhô rõ không có mỡ phủ, hõm bụng sâu hoắm. Điểm 5 là thể trạng lý tưởng với vóc dáng cân đối, sờ thấy xương sườn dưới lớp mỡ mỏng nhẹ và eo thon sau lồng ngực. Điểm 9 đại diện cho tình trạng béo phì nặng nề với lớp mỡ dày che lấp toàn bộ xương sườn, mỡ tích tụ ở mặt, lưng, chân và mất hoàn toàn đường eo. Phần thưởng hoặc bánh thưởng chỉ được chiếm tối đa từ 10% đến 15% tổng lượng calo hàng ngày để tránh làm lệch tỷ lệ dưỡng chất.

Điều kiện lưu trữ thực phẩm an toàn và thời điểm cần gặp bác sĩ thú y

Điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm đẩy nhanh tốc độ ôi thiu của chất béo và làm phát triển vi khuẩn có hại. Bao hạt thức ăn khô sau khi mở phải được cất giữ trong hộp kín khí đặt tại nơi khô thoáng, tránh ánh sáng trực tiếp. Việc để hạt tiếp xúc lâu ngoài không khí sẽ làm mỡ bị ôi gắt, đồng thời làm mất dần hoạt tính của các vitamin nhạy cảm. Lon pate ướt hoặc thức ăn tự nấu sau khi khui nắp cần được đậy kín và bảo quản ngay trong ngăn mát tủ lạnh.

Khi nấu chín thức ăn cho mèo tại nhà, nhiệt độ tâm phải đạt tối thiểu 74 độ C. Nhiệt độ tâm là độ nóng ở phần chính giữa của thức ăn. Mức nhiệt này giúp tiêu diệt các loại vi khuẩn, giun bao và đơn bào gây hại. Để phá hủy hoàn toàn các bào tử vi khuẩn kháng nhiệt, nhiệt độ nấu phải đạt ngưỡng tối thiểu 100 độ C. Người nuôi không nên tự phối trộn khẩu phần nấu tại nhà trong thời gian dài. Khẩu phần cần có công thức do chuyên gia dinh dưỡng thú y kiểm định. Điều này giúp phòng tránh tình trạng thiếu hụt vi lượng thầm lặng.

Theo Đại học Cornell, mèo chán ăn và sút cân cần được bác sĩ thú y thăm khám. Mèo có thể bị nôn ói nhiều lần hoặc đi ngoài ra máu. Mèo cũng có thể rặn tiểu một cách đau đớn và khó khăn. Khi thấy các dấu hiệu này, chủ nuôi cần đưa mèo tới cơ sở y tế gần nhất. Tìm hiểu thêm trong cẩm nang chăm sóc mèo để chăm lo sức khỏe cho người bạn nhỏ.